نامور آسيا را در خراسان گرد آورد و رصدخانه‌اى بزرگ و مجهز ترتيب داد . به فرمان وى از اقصى نقاط آسيا هر گونه كتاب و ابزار و لوازم ارصاد به آن جا آوردند . « 1 » اين گروه دانشمندان علم نجوم پس از ده سال كوشش مداوم موفق به تنظيم جدولهاى نجومى كامل و جامعى شدند كه گاهى آن را زيج هلاكوخان و غالبا زيج نصير الدين مىناميدند . خواجه نصير الدين مدير رصدخانه و ارشد و اعلم رياضى دانان سراسر امپراتورى ايران بود . در اين رصدخانهء عظيم و مجهز دربارهء چهار موضوع اصلى و علمى بحث و تحقيق مىشد . نخست دربارهء عصر و تاريخ گاه شمارى ملتها ؛ دو ديگر تحقيق دربارهء ثوابت و سيارات و گفتگو در موضوع مسير و ميزان تمايل و انحراف آنها ، و تعيين طول و عرضشان بر حسب دقيقه و ثانيه ، سوم مطالعه دربارهء ارتفاع كواكب ، و چهارم بحث دربارهء ثوابت . ميرزا الغ بيگ نوهء تيمور ، دويست سال پس از ايجاد رصد خانه خواجه نصير ، در شهر سمرقند يكى از شهرهاى مهم تاتارستان واقع در اراضى ميان دو رود سيحون و جيحون رصدخانهء معتبرى درست كرد كه دقيق‌ترين و صحيح‌ترين جدولهاى نجومى را در آن تنظيم و ترتيب كردند . اين جدولها چندان دقيق بود كه اخترشناسان مغرب زمين آن را منطبق با زيج تيكوبراهه ( Tycho Brahe ) شناخته‌اند . اين زيج گر چه در مورد تقابل و تقارن نجومى با واقعيت چند ساعت اختلاف دارد ، و به همين سبب ايرانيان در محاسبات خود در امر انطباق زمان رويدادهاى فلكى دچار سر در گمى مىشوند ، دقيق‌ترين و درست‌ترين جدولهاى نجومى است . نكته جالب و دانستنى اين كه سرزمين واقع ميان دو رود سيحون و جيحون - تركستان صغير شرقى - طىّ شش قرن خاستگاه و پرورشگاه عدّه بسيارى از سرآمدان اخترگران بوده ، و به اعتقاد من مهم‌ترين عامل اين پديده رخشندگى و پاكيزگى هواى اين خطه است كه براى مطالعات و تحقيقات ستاره‌شناسى كاملا مناسب و آماده مىباشد .

--> ( 1 ) - هلاكوخان بانى رصدخانه مراغه بوده نه بر پا كننده رصدخانهء سمرقند خراسان ؛ اين رصدخانه را الغ بيگ ميرزا كه از سال 812 تا 850 قمرى - 788 تا 825 شمسى بر ماوراء النهر حكومت مىكرد و بزرگ مردى فاضل و هنرور و دانشپرور و هنرمند نواز بود به يارى و همكارى چند تن از عاملان بزرگ از جمله غياث الدّين جمشيد كاشانى ، مولانا على قوشچى ، صلاح الدّين موسى قاضى زاده رومى ايجاد كرد . از جمله كارهاى مهم اين رصدخانه كه به زيج الغ بيگى معروف بود استخراج تقويمى بود كه قرنها تقاويم بر مبناى همان استخراج بود .